Cursussen

 

WOORD EN BEELD

Woord en beeld vertegenwoordigen twee manieren van denken die in combinatie een krachtig communicatiemiddel vormen. Zowel inhoudelijk als visueel kunnen ze elkaar versterken en aanvullen. De hele geschiedenis door hebben kunstenaars en hun opdrachtgevers van deze combinatie gebruik gemaakt om hun boodschap voor het voetlicht te brengen.
Met woord en beeld als uitgangspunt gaan we in deze cursus op een nieuwe en instructieve manier de kunstgeschiedenis nog eens door, van middeleeuwen tot heden. We bestuderen de betekenis van voorstellingen en inscripties. Om na te gaan welk doel ze dienden, staan we ook uitgebreid stil bij de historische context.
De cursus is zowel thematisch als chronologisch van opzet met de volgende indeling:

-Monniken. Het Keltisch  christendom.  Ierse boekilluminatie bereikte in de 8ste eeuw een hoogtepunt.  Initialen en incipits werden labyrintachtige kunstwerken die het lezen als gewijde handeling ondersteunden.  Uitgangspunt voor deze les is het Book of Kells.
- Stadsbestuurders. Raadzalen in de Italiaanse middeleeuwse raadhuizen werden voorzien van schilderingen met uitgebreide inscripties die een licht werpen op de toenmalige opvattingen over goed en slecht bestuur. De methode bleek zo effectief dat ze nog eeuwen later ook in het Stadhuis van Amsterdam toegepast kon worden. Uitgangspunt voor deze les is het Palazzo Pubblico in Siena
- Predikers.  De dominicanen maakten als predikheren uitvoerig gebruik van woord-beeld combinaties  om de gelovige de heilsweg in te prenten. Woord en beeld werden de bouwstenen van een geheugenkunst. Uitgangspunt voor deze les is de Spaanse kapel van de S. Maria Novella in Florence.
- Humanisten. In de Renaissance kwam het individu in het centrum van het wereldbeeld te staan. Algemene gedragsrichtlijnen werden vervangen door persoonlijke credo’s. Deze tendens vinden we terug in portretten van humanisten die rijkelijk voorzien werden van motto’s, inscripties en emblemen die op ingenieuze wijze in de voorstelling werden verwerkt.   Uitgangspunt voor deze les zijn de portretten van Holbein.
- Moralisten. De individualisering leidde in de 16de eeuw tot  fundamentele discussies over de plaats van het individu ten opzichte van Kerk en Staat. Met de uitvinding van de boekdrukkunst en grafiek kreeg deze morele kwestie een ongekend groot verspreidingsgebied, zowel geografisch als sociaal gezien. Uitgangspunt voor deze les zijn de schilderijen en gravures van Brueghel de Oude en Goltzius. 
- Dichters. In het begin van de 20ste eeuw kwam de traditionele afbakening van de kunsten op losse schroeven te staan. De scheidslijnen tussen poëzie en schilderkunst vervaagden en leidden tot vernieuwing van het genre visuele of concrete poëzie. De dichter Guillaume Apollinaire kon daarom met recht tegen zijn vriend Picasso zeggen: ‘’ook ik ben een schilder’’. Uitgangspunt voor deze les zijn de Calligrammes van Apollinaire.

 

 

FRESCO'S VAN ZUID-ITALIË
Voor velen houdt  het kunstzinnige, culturele Italië op bij Rome;  ten zuiden daarvan ligt de armoedige ‘’Mezzogiorno’’.  Zuid-Italië is echter altijd een kruispunt van culturen geweest, waar Byzantijnen, Noormannen, Spanjaarden nadrukkelijk hun sporen hebben achtergelaten.
In deze cursus benaderen we deze smeltkroes  vanuit de frescokunst. Muurschilderingen zijn vaak zo oud als de gebouwen zelf en zijn daarom, behalve als een zelfstandige kunstvorm, ook waardevol als tijdsdocumenten. We vinden fresco’s overal, in middeleeuwse grotkerken en kloosters, langs aloude herdersroutes, in villa’s van kardinalen en feodale heersers, en tenslotte, in al hun uitbundige pracht, in Napolitaanse palazzi en kerken.  
Enkele thema’s die aan bod komen:
- De ‘’tratturi’,  de oeroude herdersroutes van het gebergte van de Abruzzen naar de kustvlakte van de Adriatische Zee’. In de middeleeuwen waren deze routes economisch van cruciaal belang.. Benedictijnen en cisterciënzers stichtten op regelmatige afstanden van elkaar langs de ‘’tratturi ‘  kloosters met kapellen en oratoria die van boven tot onder met fresco’s werden beschilderd.
- De ‘’chiese rupestri’’, de grotkerken in de hak van Italië, Apulië en Basilicata. Ze werden gesticht door Basiliaanse monniken die gevlucht waren voor de beeldenstrijd die Byzantium in de 8ste en 9de eeuw teisterde. De grotkerken werden van devotionele muurschilderingen voorzien, uiteraard in de Byzantijnse stijl.
-  De Napolitaanse barok. Napels staat bekend als de meest exuberante, theatrale stad van Italië, en dat geldt zeker voor de daar beoefende frescokunst. Palazzi en kerkkoepels werden beschilderd met duizelingwekkende vergezichten waar de wetten van de zwaartekracht niet meer lijken te gelden. We verdiepen ons ook in de opdrachtverlening en de praktijken van de beruchte Cabal van Napels, een schildersclan die op gewelddadige wijze hun monopolie verdedigden tegen schilders van buitenaf.

 

MILAAN: KUNST EN ARCHITECTUUR
Milaan is behalve als industriestad, ook als cultureel centrum van wereldniveau, met weergaloze musea en topmonumenten uit alle stijlperioden. Genoeg reden dus om ons te verdiepen in het culturele verleden van de stad. We doen dat aan de hand van vroegchristelijke monumenten uit de tijd dat Milaan hoofdstad van het West-Romeinse Rijk was (286-402 n.C.); de romaanse kerken die tot stand kwamen in de periode dat Milaan zich opwierp als leider van de Lombardische stedenbond ; en de renaissance kunst die een ongelooflijke bloei kende aan het hof van de Milanese hertogen en gesymboliseerd wordt door het Laatste Avondmaal van Leonardo da Vinci. Natuurlijk wordt ook aandacht besteed aan moderne architectuur, kunst en design, gebieden waarop Milaan zich vooral na de Tweede Wereldoorlog heeft geprofileerd.  
De cursus kent de volgende globale opzet:

1. De stad van Ambrosius. De kerkvader Hl. Ambrosius liet als bisschop van het Romeinse Mediolanum nabij de vier stadspoorten basilica’s oprichten die tot de hoogtepunten van middeleeuwse architectuur behoren.
2. Visconti en Sforza. Het hof van de hertogen van Milaan, eerst Visconti, vervolgens Sforza, was een cultureel centrum van internationale allure, zowel tijdens de gotiek (toen de Dom van Milaan werd gebouwd, nog steeds veruit de grootste kerk van Italië) en de Renaissance toen onder anderen Leonardo da Vinci en Bramante aan het hof verbonden waren, .
3. Habsburgers en Risorgimento. Onder het eeuwenlange bewind van de Habsburgers werd de stad verrijkt met paleizen, musea en theaters (de Scala). Na de Italiaanse Eenwording werd Milaan al snel de economische motor van het land. Het elan van die tijd kwam tot uitdrukking in de bouw van onder andere Galleria Vittorio Emanuele II.
4. Het naoorlogse Milaan. De Pirelli toren, gebouwd eind jaren vijftig, markeerde het begin van Milaan als stad van avant-garde architectuur die gelijke pas hield met de ontwikkelingen op gebied van design en beeldende kunst. 
 

 

Via Aemilia, culturele as van Europa
Paragone, wedijver van de kunsten
Kunstgeschiedenis van gebarentaal en expressie

Donatello

Botticelli
Parallelle thema's
Italiaanse kathedralen en kloosters
Ut pictura poesis
Turijn, culturele biografie van een stad
Napels, culturele biografie van een stad
Florence in de zestiende eeuw: de cultus van originaliteit
Venetiaanse schilderkunst en humanisme
Giorgione en zijn schilderschool
De Griekse Boeddha
Gebaren- en lichaamstaal

Bernini
Velazquez
Italiaanse fresco's
Landelijk Toscane
Leven en werk van Italiaanse renaissance kunstenaars
Lofrede op Florence
Vroege Italiaanse schilderkunst